میراث

برای درک اینکه موسیقی احمد ظاهر چه چیزی را نمایندگی می‌کند، باید بفهمیم کابلِ دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ چگونه شهری بود. کابل در آن سال‌ها پایتختی آزاد و جهان‌وطن بود — شهری با دانشگاه‌ها و سینماها، با موسیقی جاز در هتل اینترکانتیننتال، با رادیو افغانستان که صدایش به سراسر کشور و منطقه می‌رسید.

احمد ظاهر محصول این کابل بود. پدرش، دکتر عبدالظاهر، هم رئیس پارلمان و هم صدراعظم افغانستان بود — جایگاهی که خانواده را در مرکز آزمایش قانون اساسی دهه ۱۳۴۰ قرار می‌داد. احمد ظاهر در محیطی بزرگ شد که دولت مدرنی در حال ساخته شدن بود، و او در موسیقی چیزی موازی ساخت: صدای مدرن افغانی که از همه جا وام می‌گرفت و به همه جا تعلق داشت.

انقلاب ثور آوریل ۱۳۵۷ این دوران را با قطعیت درهای بسته پایان داد. کودتای کمونیستی، به دنبالش تهاجم شوروی، زنجیره‌ای از رویدادها را در پی داشت که اکثر آن نسل را کشت یا آواره کرد. احمد ظاهر از اولین‌ها بود.

موسیقی‌اش به نماد آنچه از دست رفت تبدیل شد — نه به این دلیل که تنها موسیقی آن دوران بود، بلکه چون صدایش چیزی از خودآگاهی آن شهر را ثبت کرده بود که هیچ عکس یا فیلمی موفق نشده بود.

حکومت کمونیستی که ترتیب قتل او را داد به همین بسنده نکرد. ضبط‌هایش از رادیو افغانستان ممنوع شد. تصویرش از فضای عمومی حذف شد. دستگاه دولت برای پاک کردن یادش به کار گرفته شد — یعنی برای پاک کردن نوع خاصی از مدرنیته افغانی که او نمایندگی می‌کرد.

نتیجه‌ای نداشت. موسیقی‌اش از طریق تنها فناوری که رژیم نمی‌توانست کاملاً کنترل کند زنده ماند: نوار کاست.

در سال‌های اشغال شوروی و جنگ داخلی پس از آن، ضبط‌های احمد ظاهر به صورت زیرزمینی دست به دست می‌گشت. شنوندگان شگردهایی برای گذر از پست‌های بازرسی پیدا کرده بودند: نوار تلاوت قرآن را در دستگاه ضبط نگه می‌داشتند و نوار احمد ظاهر را زیر صندلی پنهان می‌کردند. اگر سربازی آن‌ها را متوقف می‌کرد، قرآن را نشان می‌دادند. مقدس محافظ نامقدس بود.

وقتی طالبان در سپتامبر ۱۹۹۶ کابل را تصرف کردند، موسیقی را به طور کامل ممنوع کردند و مقبره او را در قبرستان شهدای صالحین تخریب کردند. طرفدارانش آن را دوباره ساختند.

مقبره بازسازی‌شده در سال‌های پس از ۲۰۰۱ به یکی از پربازدیدترین مکان‌های کابل تبدیل شد. مردم گل می‌آوردند، موسیقی‌اش را پخش می‌کردند. روز مرگش — ۱۴ ژوئن — به یادواره‌ای غیررسمی تبدیل شد که توسط کسانی برگزار می‌شد که هرگز او را ندیده بودند.

دیاسپورای افغانستان یکی از بزرگترین‌های جهان است — نتیجه چهار دهه آوارگی پیوسته: جنگ شوروی، جنگ داخلی، طالبان، سال‌های پس از ۲۰۰۱، سقوط کابل در ۲۰۲۱. افغان‌ها اکنون در ایران، پاکستان، اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا متمرکزند، اما در هر قاره‌ای حضور دارند.

موسیقی احمد ظاهر در دیاسپورا همان کارکردی را دارد که برخی عکس‌ها دارند: شاهدی که آن مکان واقعی بود، که مردم در آن به عنوان انسان‌های کامل زندگی می‌کردند پیش از آنکه به صحنه فاجعه تبدیل شود.

برای نسلی که خارج از افغانستان به دنیا آمد — در کمپ‌های پناهندگی تهران، در حومه‌های هامبورگ یا تورنتو — موسیقی او نه خاطره که میراث است. آن‌ها کابل دهه ۱۳۴۰ را تجربه نکرده‌اند؛ پدران و مادربزرگشان کرده‌اند. اما ضبط‌ها چیزی را با خود می‌برند که از زندگی‌نامه فراتر می‌رود: کیفیتی از مکان، احساسی از آنچه افغانستان توانایی داشت باشد.

به همین دلیل است که ضبط‌های یوتیوب احمد ظاهر میلیون‌ها بازدید دارد از حساب‌هایی که در زمان حیات او وجود نداشتند، و بخش‌های نظرات پر است از پیام‌هایی به دری، پشتو، انگلیسی، آلمانی — نسل دوم و سوم دیاسپورا که می‌نویسند این موسیقی در آن‌ها احساسی نسبت به کشوری برمی‌انگیزد که هرگز در آن نبوده‌اند.

میراثش نوستالژی نیست، هرچند نوستالژی در خود دارد. مستندسازی یک امکان است — گواهی از آنچه فرهنگ افغانستان در اوج اعتماد به نفس و گشودگی‌اش می‌توانست باشد.